జటాటవీగలజ్జలప్రవాహపావితస్థలే
గలేవలంబ్య లంబితాం భుజంగతుంగమాలికామ్ ।
డమడ్డమడ్డమడ్డమన్నినాదవడ్డమర్వయం
చకార చండతాండవం తనోతు నః శివః శివమ్ ॥ 1 ॥
జటా అటవీ = జటల అడవి, గలజ్జల ప్రవాహ = ప్రవహించే నీటి ధార, పావిత స్థలే = పవిత్రమైన ప్రదేశంలో, గలే = మెడలో, వలంబ్య లంబితాం = వేలాడుతున్న, భుజంగ తుంగ మాలికామ్ = పొడవైన సర్పాల మాలిక, డమడ్డ… = డమరువు ధ్వని, నినాద వడ్వమర్వయం = భయంకరమైన శబ్దాలతో, చకార = చేశాడు, చండ తాండవం = ఉగ్ర తాండవం, తనోతు = ప్రసాదించుగాక, నః = మనకు, శివః శివమ్ = శివుడు మంగళాన్ని
తన జటల అడవిలో ప్రవహించే పవిత్ర జలధారల మధ్య, మెడలో పొడవైన సర్పాల మాలికను ధరించి, భయంకరమైన డమరువు శబ్దంతో ఉగ్ర తాండవాన్ని చేసిన శివుడు మనకు శుభం కలిగించుగాక
జటాకటాహసంభ్రమ భ్రమన్నిలింపనిర్ఝరీ-విలోలవీచివల్లరీ విరాజమానమూర్ధని ।
ధగద్ధగద్ధగజ్జ్వల ల్లలాటపట్టపావకే కిశోరచంద్రశేఖరే రతిః ప్రతిక్షణం మమ ॥ 2 ॥
పర్యాయ పదాలు:
జటా కటాహ సంభ్రమ = జటల గుంపు చలనంలో, భ్రమన్ నిలింప నిర్ఝరీ = దేవతల జలపాతాలు తిరుగుతూ, విలోల వీచి వల్లరీ = ఊగే అలల వలయాలు, విరాజమాన మూర్ధని = తలపై ప్రకాశించేవాడు, ధగత్ ధగత్ గజ్జ్వల = మంటలతో దహించు, లలాట పట్ట పావకే = నుదిటిపై అగ్ని ఉన్నవాడు, కిశోర చంద్ర శేఖరే = బాలచంద్రుడిని తలపై ధరించినవాడు, రతిః ప్రతిక్షణం మమ = నా ప్రతి క్షణం ప్రేమతో నిండాలి
తాత్పర్యం:
తలపై బాలచంద్రుడిని ధరించి, నుదుటిలో అగ్నిని భస్మంగా ధరించిన శివుడు, దేవతల జలపాతాల చలనంతో ప్రకాశించే తలకట్టు కలిగి ఉన్నాడు. అలాంటి శివునిపై నా ప్రేమ ప్రతిక్షణం ఉండాలని కోరుకుంటాను.
ధరాధరేంద్రనందినీ విలాసబంధుబంధుర స్ఫురద్దిగంతసంతతి ప్రమోదమానమానసే ।
కృపాకటాక్షధోరణీ నిరుద్ధదుర్ధరాపది క్వచిద్దిగంబరే మనో వినోదమేతు వస్తుని ॥ 3 ॥
పర్యాయ పదాలు:
ధరాధరేంద్ర నందినీ = హిమవంతుని కుమార్తె (పార్వతీ), విలాస బంధు బంధుర = ఆమెతో ఆనందంగా గడిపేవాడు, స్ఫురత్ దిగంత సంతతి = ప్రకాశించే దిక్కుల వరుస, ప్రమోద మాన మానసే = సంతోషంగా ఉన్న మనస్సులో, కృపా కటాక్ష ధోరణీ = కరుణగల చూపు ప్రవాహం, నిరుద్ధ దుర్ధరాపది = అశుభాలను అడ్డుకునే, క్వచిత్ దిగంబరే = అప్పుడప్పుడు దిక్కులు ధరించినవాడు (వస్త్రములేని శివుడు), మనః వినోద మేతు = మనస్సును మురిపించే, వస్తుని = ఆ పరమేశ్వరుడు
తాత్పర్యం:
పార్వతితో ఆనందంగా ఉండే శివుడు, దిక్కుల అంతటా ప్రకాశించే శక్తిని కలిగి ఉన్నవాడు. కరుణ కటాక్షాలతో భయాలను తొలగించగల శక్తి కలిగి ఉన్న ఆ శివుడు నా మనస్సును మురిపించుగాక.
జటాభుజంగపింగళ స్ఫురత్ఫణామణిప్రభా కదంబకుంకుమద్రవ ప్రలిప్తదిగ్వధూముఖే ।
మదాంధసింధురస్ఫురత్ త్వగుత్తరీయమేదురే మనో వినోదమద్భుతం బిభర్తు భూతభర్తరి ॥ 4 ॥
పర్యాయ పదాలు:
జటా భుజంగ పింగళ = జటలలో ఉన్న పింగళ రంగు పాము, స్ఫురత్ ఫణా మణి ప్రభా = చలించే పాము తల మణుల వెలుగు, కదంబ కుంకుమ ద్రవ = కదంబ పువ్వుల కుంకుమ రసం, ప్రలిప్త దిగ్వధూ ముఖే = దిక్కుల దేవతల ముఖాలపై పూసబడిన, మదాంధ సింధుర స్ఫురత్ = మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల చర్మం కదిలేలా, త్వక్ ఉత్తరీయ మేదురే = చర్మ వస్త్రం ధరిస్తూ ఉన్న, మనః వినోద మద్భుతం = మనస్సుకు ఆశ్చర్యం కలిగించే, బిభర్తు = కలిగించుగాక, భూత భర్తరి = భూతాల అధిపతి శివుడు
తాత్పర్యం:
శివుడు జటలలో పింగళ రంగు పామును ధరించి, తలపై మణుల వెలుగు మెరుస్తోంది. దిక్కుల దేవతల ముఖాలపై కుంకుమ రసం పూయబడినట్టుగా, ఏనుగుల చర్మాన్ని వస్త్రంగా ధరించి మనస్సును ఆశ్చర్యపరిచే వాడైన శివుడు నాకు మంగళం కలిగించుగాక.
సహస్రలోచనప్రభృ త్యశేషలేఖశేఖర ప్రసూనధూళిధోరణీ విధూసరాంఘ్రిపీఠభూః ।
భుజంగరాజమాలయా నిబద్ధజాటజూటక శ్రియై చిరాయ జాయతాం చకోరబంధుశేఖరః ॥ 5 ॥
పర్యాయ పదాలు:
సహస్ర లోచన = ఇంద్రుడు, ప్రభృత్యశేష లేఖ శేఖర = ఇతర దేవతలు, ప్రసూన ధూళి ధోరణీ = పుష్ప ధూళి ప్రవాహం, విధూసర అంఘ్రి పీఠ భూః = శివుని పాదాలను శుభ్రపరిచినవారు, భుజంగ రాజ మాలయా = పాముల మాలలతో, నిబద్ధ జాట జూటక = బిగిన జటలతో, శ్రియై చిరాయ = శాశ్వత శ్రియకు, జాయతాం = కలుగుగాక, చకోర బంధు శేఖరః = చంద్రుడిని తలపై ధరించిన శివుడు
తాత్పర్యం:
ఇంద్రుడు సహా దేవతలు పుష్పాల ధూళితో శివుని పాదాలను పూజించి శుభ్రపరిచారు. పాములను మాలలుగా ధరించి, తలపై చంద్రుని ధరించిన శివుడు శాశ్వత శ్రేయస్సు కలిగించుగాక.
లలాటచత్వరజ్వలద్ధ నంజయస్ఫులింగభా- నిపీతపంచసాయకం నమన్నిలింపనాయకమ్ ।
సుధామయూఖలేఖయా విరాజమానశేఖరం మహాకపాలిసంపదేశి రోజటాలమస్తు నః ॥ 6 ॥
పర్యాయ పదాలు:
లలాట చత్వర = నుదుటి ప్రదేశం, జ్వలత్ ధనంజయ స్ఫులింగ భా = మంటలతో కూడిన ప్రకాశం, నిపీత పంచసాయకం = మన్మథుడిని మింగినవాడు, నమత్ నిలింప నాయకమ్ = నమస్కరించే దేవతల అధిపతి, సుధా మయూఖ లేఖయా = చంద్రుని కాంతితో, విరాజమాన శేఖరం = ప్రకాశించే తలకట్టు, మహా కపాలి సంపదేశి = కపాల ధారకుడు, జటాల మస్తు = జటలతో ఉన్న శివుడు, నః = మనకు
తాత్పర్యం:
నుదుటిలో అగ్ని జ్వాలలతో ప్రకాశిస్తూ, మన్మథుని దహించిన శివుడు, చంద్రుని కిరణాలతో ప్రకాశించే తలకట్టు ధరించి, జటలతో వెలుగుతో, కపాలాన్ని ధరించిన మహా శివుడు మనకు మంగళం కలిగించుగాక.
కరాలఫాలపట్టికా ధగద్ధగద్ధగజ్జ్వల ద్ధనంజయాధరీకృత ప్రచండపంచసాయకే ।
ధరాధరేంద్రనందినీ కుచాగ్రచిత్రపత్రక ప్రకల్పనైకశిల్పినీ త్రిలోచనే మతిర్మమ ॥ 7 ॥
పర్యాయ పదాలు:
కరాల ఫాల పట్టికా = భయానకమైన నుదురు ప్రాంతం, ధగత్ ధగత్ గజ్జ్వలత్ = మంటలతో ధగధగలాడే, ధనంజయ అధరీకృత = మన్మథుడిని అర్థం చేసుకొని భస్మం చేసిన, ప్రచండ పంచసాయకే = శక్తివంతమైన ఐదు బాణాలను కలిగి ఉన్న మన్మథుని, ధరాధరేంద్ర నందినీ = హిమవంతుని కుమార్తె పార్వతీదేవి, కుచాగ్ర చిత్రపత్రక = ఆమె వక్షోజాలపై అలంకారాలూ వేసే, ప్రకల్పన ఏక శిల్పినీ = ఒకే శిల్పకారుడైన, త్రిలోచనే = మూడు కన్నులు కలిగినవాడైన శివుడా, మతిః మమ = నా మనస్సు
తాత్పర్యం:
త్రీనేత్రుడైన శివుడు, తన నుదుటి మంటలతో మన్మథుడిని భస్మం చేశాడు. ఆ శివుడు హిమవంతుని కుమార్తె పార్వతిని అలంకరించిన శిల్పకారుడిలా, ఆమెను ఆకృతిగా రూపొందించినవాడు. నా మనస్సు ఎప్పుడూ ఆ శివునిపై నిలిచి ఉండుగాక.
నవీనమేఘమండలీ నిరుద్ధదుర్ధరస్ఫురత్ కుహూనిశీథనీతమః ప్రబంధబంధుకంధరః ।
నిలింపనిర్ఝరీధరస్త నోతు కృత్తిసింధురః కళానిధానబంధురః శ్రియం జగద్ధురంధరః ॥ 8 ॥
పర్యాయ పదాలు:
నవీన మేఘ మండలీ = కొత్త మేఘాల వలయం, నిరుద్ధ దుర్ధర స్పురత్ = అదుపు చేయలేని చీకటి, కుహూ నిశీథ = అమావాస్య అర్ధరాత్రి, నీతమః = తీసుకెళ్లే చీకటి, ప్రబంధ బంధు కంధరః = చీకటి బంధువు వంటి మెడ కలవాడు, నిలింప నిర్ఝరీధరః = దేవతల జలపాతాలను ధరించిన, కృత్తి సింధురః = ఏనుగు చర్మాన్ని ధరించిన, కళా నిధాన బంధురః = కళల నిలయం, శ్రియం = ఐశ్వర్యాన్ని, జగద్ధురంధరః = జగత్తును మోయగలవాడు
తాత్పర్యం:
శివుడు మెడకు అమావాస్య అర్ధరాత్రి చీకటి వంటి మేఘాలను చుట్టుకొని, దేవతల జలపాతాల ధారను తన శిరస్సుపై కలిగి ఉన్నాడు. ఆయన ఏనుగు చర్మాన్ని ధరించి, సకల కళలకు ఆధారమైనవాడు. అటువంటి శివుడు జగత్తుకు శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక.
ప్రఫుల్లనీలపంకజ ప్రపంచకాలిమప్రభా విలంబికంఠకందలీ రుచిప్రబద్ధకంధరమ్ ।
స్మరచ్ఛిదం పురచ్ఛిదం భవచ్ఛిదం మఖచ్ఛిదం గజచ్ఛిదాంధకచ్ఛిదం తమంతకచ్ఛిదం భజే ॥ 9 ॥
పర్యాయ పదాలు:
ప్రఫుల్ల నీల పంకజ = విప్పిన నీలకమల, ప్రపంచ కాలిమ ప్రభా = లోక చీకటి కాంతిని, విలంబి కంఠ కందలీ = మెడపై ఉలుకులు వంటి అలంకారాలు, రుచిప్రబద్ధ కంధరమ్ = మెరుస్తున్న మెడను, స్మర ఛ్ఛిదం = మన్మథుని సంహరించినవాడు, పుర ఛ్ఛిదం = త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడు, భవ ఛ్ఛిదం = సంసార బంధనాన్ని నాశనం చేసే వాడు, మఖ ఛ్ఛిదం = యజ్ఞాల రక్షకుడు, గజ ఛ్ఛిదం = గజాసురుని సంహరించినవాడు, ఆంధక ఛ్ఛిదం = ఆంధకాసురుని సంహరించినవాడు, తం అంతక ఛ్ఛిదం = మరణాన్ని సంహరించినవాడు, భజే = నేను పూజిస్తాను
తాత్పర్యం:
విప్పిన నీలకమలంలా మెరిసే మెడ కలిగి ఉన్న శివుడు, మన్మథుడు, త్రిపురాసురులు, గజాసురుడు, ఆంధకుడు వంటి రాక్షసులను సంహరించినవాడు. సంసార బంధనాన్ని కోసి, మరణాన్ని కూడా సంహరించగల మహాశక్తిమంతుడైన ఆ శివుడిని నేను పూజిస్తాను.
అగర్వసర్వమంగళా కళాకదంబమంజరీ రసప్రవాహమాధురీ విజృంభణామధువ్రతమ్ ।
స్మరాంతకం పురాంతకం భవాంతకం మఖాంతకం గజాంతకాంధకాంతకం తమంతకాంతకం భజే ॥ 10 ॥
పర్యాయ పదాలు:
అగర్వ = అహంకారరహిత, సర్వ మంగళ = సకల మంగళానికి మూలం, కళా కదంబ మంజరీ = కళల సమూహమాల, రస ప్రవాహ మాధురీ = తీపితనం ప్రవహించే, విజృంభణా మధు వ్రతమ్ = విస్తరించే తేనె వంటి వ్రతధారి, స్మరాంతకం = మన్మథుని సంహరించినవాడు, పురాంతకం = త్రిపురాసురుల సంహారుడు, భవాంతకం = సంసార విమోచకుడు, మఖాంతకం = యజ్ఞ సంహారుడు, గజాంతకం = గజాసురుని సంహారించినవాడు, ఆంధకాంతకం = ఆంధకాసురుని సంహరించినవాడు, తం అంతకాంతకం = మరణాన్ని సంహరించినవాడు, భజే = నేను భజిస్తాను
తాత్పర్యం:
అహంకారము లేని శివుడు సకల మంగళాలకు మూలస్తంభంగా ఉన్నాడు. కళల సమాహారంగా, తేనెతో కూడిన తీపితనంగా ఉన్న వాడు. ఆయన మన్మథుడు, త్రిపురాసురులు, గజాసురుడు, ఆంధకుడు, సంసార బంధనం, మరణం — ఇవన్నింటినీ సంహరించే శక్తి కలిగినవాడు. అలాంటి శివుణ్ణి నేను భజిస్తాను.
జయత్వదభ్రవిభ్రమ భ్రమద్భుజంగమశ్వస- ద్వినిర్గమత్క్రమస్ఫురత్ కరాలఫాలహవ్యవాట్ ।
ధిమిద్ధిమిద్ధిమిధ్వనన్ మృదంగతుంగమంగళ ధ్వనిక్రమప్రవర్తిత ప్రచండతాండవః శివః ॥ 11 ॥
పర్యాయ పదాలు:
జయత్ = విజయవంతంగా, త్వద్అభ్ర విభ్రమ = నీ జటాలోని మేఘాల వంటి కదలిక, భ్రమత్ భుజంగ అశ్వసత్ = కదిలే పాముల ఊపిరి, వినిర్గమత్ క్రమ స్పురత్ = బయటకు వచ్చే వేగం, కరాల ఫాల హవ్యవాట్ = భయంకరమైన నుదిటి అగ్ని హోమము, ధిమి ధిమి ధిమి ధ్వనన్ = మృదంగ శబ్దంతో, మృదంగ తుంగ మంగళ = మృదంగములో గొప్ప మంగళధ్వని, ధ్వని క్రమ ప్రవర్తిత = ఆ శబ్దానికి అనుగుణంగా ప్రవర్తించే, ప్రచండ తాండవః = ఉగ్ర తాండవ నృత్యం చేసే, శివః = శివుడు
తాత్పర్యం:
శివుడు జటాలో పాములతో, వేగంగా ఊపిరాడించే భయంకర రూపంలో, నుదుటిలో అగ్ని మెరిపిస్తూ, మృదంగ శబ్దాలకు తానుగా ఉగ్ర తాండవం చేసే వాడే. ఆ మహాశివుడు విజయశాలిగా సర్వాన్ని కాపాడే వాడవచ్చు.
దృషద్విచిత్రతల్పయో ర్భుజంగమౌక్తికస్రజో ర్గరిష్ఠరత్నలోష్ఠయో ఃసుహృద్విపక్షపక్షయోః ।
తృష్ణారవిందచక్షుషో ఃప్రజామహీమహేంద్రయోః సమం ప్రవర్తయన్మనః కదా సదాశివం భజే ॥ 12 ॥
పర్యాయ పదాలు:
దృషద విచిత్ర తల్పయోః = రాయిలపై విచిత్రమైన మంచములపై, భుజంగ మౌక్తిక స్రజోః = సర్పాల ముత్యాల మాలలతో, గరిష్ఠ రత్న లోష్ఠయోః = అత్యుత్తమ రత్నం మరియు మట్టిక్కమ్ము రెండింటికీ సమంగా, సుహృత్ విపక్ష పక్షయోః = మిత్రుడు మరియు శత్రువు మధ్య సమత్వంగా, తృష్ణా రవింద చక్షుషోః = కోరికతో కూడిన కనుగుడ్లు కలిగి, ప్రజా మహీమహేంద్రయోః = ప్రజలు మరియు రాజులకు మధ్య, సమం ప్రవర్తయన్ = సమంగా ప్రవర్తించే, మనః = మనస్సు, కదా సదాశివం భజే = ఎప్పుడైతే సదాశివుని పూజిస్తాను
తాత్పర్యం:
రత్నాలపై కాక మట్టికుక్కలపై కూడా సమంగా ఉండగలిగే శివుడు, స్నేహితుడు-శత్రువు, రాజు-ప్రజ అనే తేడా లేకుండా అందరితో సమంగా ప్రవర్తించే వాడు. అలాంటి సమదర్శి సదాశివుని నా మనస్సు ఎప్పుడైనా పూజించాలి.
కదా నిలింపనిర్ఝరీ నికుంజకోటరేవసన్ విముక్తదుర్మతిః సదా శిరఃస్థమంజలిం వహన్ ।
విముక్తలోలలోచనో లలాటఫాలలగ్నకః శివేతి మంత్రముచ్చరన్ సదా సుఖీ భవామ్యహమ్ ॥ 13 ॥
పర్యాయ పదాలు:
కదా = ఎప్పుడైతే, నిలింప నిర్ఝరీ = దేవతల జలపాతం, నికుంజ కోటరే వసన్ = అడవిలో ఉండి, విముక్త దుర్మతిః = చెడు ఆలోచనల నుండి విముక్తుడై, శిరః స్థ మంజలిం వహన్ = తలపై చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తూ, విముక్త లోల లోచనః = అలజడి లేని చూపుతో, లలాట ఫాల లగ్నకః = నుదుటిపై దృష్టిని స్థిరపరచి, శివేతి మంత్రం ఉచ్చరన్ = “శివ” మంత్రాన్ని జపిస్తూ, సదా సుఖీ భవామి = ఎల్లప్పుడూ సుఖిగా ఉంటాను, అహమ్ = నేనే
తాత్పర్యం:
నాపై చెడు ఆలోచనలు వదిలి, అడవిలో శాంతంగా తలపై చేతులు జోడించి, శివుని నామస్మరణ చేస్తూ, “శివ” మంత్రాన్ని పలుకుతూ, ఎల్లప్పుడూ సుఖంగా ఉండే జీవితాన్ని పొందాలనుకుంటున్నాను.
ఇమం హి నిత్యమేవముక్త ముత్తమోత్తమం స్తవం పఠన్స్మరన్బ్రువన్నరో విశుద్ధిమేతిసంతతమ్ ।
హరే గురౌ సుభక్తిమా శు యాతి నాన్యథా గతిం విమోహనం హి దేహినాం సుశంకరస్య చింతనమ్ ॥ 14 ॥
పర్యాయ పదాలు:
ఇమం = ఈ, నిత్యం = ప్రతిరోజూ, స్తవం = స్తోత్రం, ఉత్తమోత్తమం = అత్యున్నతమైన, పఠన్ స్మరన్ బ్రువన్ = చదువుతూ, గుర్తుపెట్టుకుంటూ, పలుకుతూ, నరః = మానవుడు, విశుద్ధిం = పవిత్రత, ఏతి = పొందుతాడు, హరే గురౌ = శివుడిపై మరియు గురువుపై, సుభక్తిం = మంచి భక్తిని, యాతి = పొందుతాడు, నాన్యథా గతిం = వేరే మార్గం లేదు, విమోహనం = మాయను తొలగించేది, దేహినాం = శరీరధారులకి, సుశంకరస్య చింతనమ్ = శివుని ధ్యానించడమే
తాత్పర్యం:
ఈ శివతాండవ స్తోత్రాన్ని ప్రతిరోజూ చదువుతూ, జపిస్తూ, ఆలోచిస్తూ ఉన్నవాడు పవిత్రతను పొందుతాడు. శివుడు మరియు గురువుపై భక్తిని సంపాదిస్తాడు. శివుని ధ్యానించడం మాయ నుంచి విముక్తి పొందే ఏకైక మార్గం.
పూజావసానసమయే దశవక్త్రగీతం యః శంభుపూజనపరం పఠతి ప్రదోషే ।
తస్య స్థిరాం రథగజేంద్ర తురంగయుక్తాం లక్ష్మీం సదైవ సుముఖిం ప్రదదాతి శంభుః ॥ 15 ॥
పర్యాయ పదాలు:
పూజాavasāna సమయే = పూజ చివర సమయంలో, దశవక్త్ర గీతం = రావణుడు రచించిన గీతాన్ని, శంభుపూజన పరం = శివపూజకు నిబద్ధుడై, పఠతి ప్రదోషే = ప్రదోష సమయంలో చదువేవాడు, తస్య = అతనికి, స్థిరాం = స్థిరమైన, రథ-గజేంద్ర-తురంగ-యుక్తాం = రథాలు, ఏనుగులు, కుదిరేవి కలిగి ఉన్న, లక్ష్మీం = ఐశ్వర్యాన్ని, సదైవ = ఎల్లప్పుడూ, సుముఖిం = శుభ ముఖదर्शनాన్ని, ప్రదదాతి శంభుః = శంభు ప్రసాదిస్తాడు
తాత్పర్యం:
ఈ శివతాండవ స్తోత్రాన్ని ప్రదోష సమయంలో శివపూజ అనంతరం పారాయణం చేసే వ్యక్తికి శివుడు ఎల్లప్పుడూ ఐశ్వర్యాన్ని, శుభకరమైన జీవనాన్ని, రథాలు, గజాలు, కుదిరేవి వంటి ధనధాన్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.